Stockholm
30 May, Saturday
12° C
TOP
h

Boğaziçi Asya Araştırmaları Merkezi

Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru: Kuşak ve Yolun Kilidi

Bir Kuşak Bir Yol, (一带一路, yidai yilu) Çin Halk Cumhuriyeti Devlet Başkanı Xi Jinping’in 2013 yılının son aylarında “yüzyılın projesi” şeklinde duyurduğu Modern İpek Yolu konseptini içermektedir.[1] Eylül ayında yaptığı Kazakistan ziyaretinde tarihî İpek Yolu rotasının canlandırılabileceğinden bahseden Çinli lider, benzer bir konuşmayı, bu kez deniz ticareti vurgusuyla Endonezya ziyaretinde yapmıştır. Söz konusu ziyaretlerin ardından Çin basınında yoğun biçimde tartışılmaya başlayan Modern İpek Yolu konsepti, zamanla Bir Kuşak Bir Yol adını almıştır. Xi’nin dış politika vizyonunun temelini oluşturan proje, Çin’in hem kendi hinterlandında hem de Avrupa ile ilişkilerini doğrudan etkileme potansiyeline sahiptir. Jinping tarafından ilk kez duyurulan Girişimin bütünüyle uygulanabilmesi için Çin’in 900 alt projede 890 milyar dolar harcaması gerektiği hesaplanmaktadır.[2] 5 trilyon dolara yakın altyapı yatırımı yapılması gerektiği, bu kapsamda, yalnızca Çin’in yılda 150 milyar dolar harcayacağı kaydedilmektedir. Ayrıca Çin’in, rota üzerindeki ülkelere toplamda 130 milyar dolara yaklaşan kredi vereceği tahminler arasında yer almıştır.[3] Demiryolu, karayolu, enerji ve telekomünikasyon yatırımlarıyla Çin, bölge ülkelerindeki verimliliği ve üretimi geliştirerek iş birliği imkanlarını artırmayı hedeflemektedir. 2013-2017 arasında, Çin devletine ait 50 şirketin KYG kapsamında 1700 proje yürüttüğü açıklanmıştır.[4]

KYG ile Çin’in Asya, Afrika ve Avrupa’ya oldukça düşük gümrük bedelleriyle hızlı biçimde mallarını ulaştırabileceği ve bölgedeki politik etkinliğine seviye atlatacağı ön görülmektedir. Çin’in devasa alt yapı ve üretim kapasitesini rota üzerindeki 68 ülkeye bağlaması beklenen Girişim, birbiriyle bağlantılı kara ve deniz yolları sisteminden meydana gelmektedir. Rota üzerindeki ülkelerin nüfusu 4.4 milyarı bulmaktadır. Söz konusu yatırımlarla Çin, bölge ülkelerindeki verimliliği ve üretimi geliştirerek iş birliği imkânlarını artırmayı hedeflemektedir.

 

KYG Deniz Hattının Kilidi

Çin Halk Cumhuriyeti ile Pakistan arasındaki stratejik işbirliğinde sembolleşen bir proje olarak Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru (ÇPEK), 2700 kilometrelik bir hatta karayolu, demiryolu, fiber bağlantı, enerji boru hatları, sanayi bölgeleri ve münhasır ekonomik bölgeler (MEB) kurulmasını öngörmektedir. Çin’in Sincan bölgesinden başlayarak Pakistan’ın Basra Körfezi çıkışındaki Gwadar kıyı şehrine ulaşan hat Çin’in Kuşak & Yol Girişimi’nin (KYG) de en önemli ayaklarından birini oluşturmaktadır. ÇPEK, stratejik ortaklık ile birlikte şu dört sacayağı ile “1+4” olarak tanımlanan bir işbirliği modeline sahiptir: Gwadar Limanı’nın modern şartlarda geliştirilmesi ve işletilmesi, altyapı inşası, Çin’den Pakistan’a ticaret ve enerji hattı kurulması ve endüstriyel alanlar ile MEB vasıtasıyla Çin kaynaklı yatırımların Pakistan’a yönelmesi.

Girişim devasa ulaştırma projelerinin yanı sıra bilgi teknolojileri, enerji üretim ve nakil, sanayi, ziraî kalkınma, yoksullukla mücadele, turizm ve finans alanlarında etkin işbirliği içeren mekanizmalara da sahiptir. Hat, hem “Kuşağın”, yani girişimin Orta Asya kara bağlantısında, hem de “Yolun” yani enerji naklinin gerçekleştiği deniz bağlantısında kritik bir konuma sahiptir. Koridor Gwadar Limanı ile Çin’in enerji ithalatında önemli yere sahip Hürmüz ve Bab’ül Mendep boğazlarına erişim sağlamakla birlikte Pakistan ekonomisinin büyümesinde öncü bir niteliğe sahiptir. Koridorun tamamlanması ile son tahlilde Çin, Güney Asya, Orta Asya ve Ortadoğu arasındaki ticarî entegrasyonun benzersiz biçimde yükseleceği değerlendirilmektedir. Gwadar Limanı bu itibarla “girişimin kalbi” olarak öne çıkmaktadır. Petrol ithalatının %85’ini Malakka Boğazı’ndan gerçekleştiren Çin’in, ÇPEK ile Malakka kaynaklı ithalatın payını azaltabileceği ve bu şekilde manevra sahasını genişleteceği görülmektedir. Aynı zamanda, Çin’in batı eyaletleri doğrudan ihracat yapma imkânına kavuşacaktır. ÇPEK ile, Orta Doğu’dan Çin’e sevk edilen petrolün izlediği 12070 kilometrelik mesafe 2414 kilometre kısalacaktır.

Bu açıdan ÇPEK, yalnızca Çin ve Pakistan açısından değil, söz konusu bölgede yer alan tüm ülkeler açısından dikkatle izlenmesi gereken bir olgu olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu çalışmada ÇPEK üzerinden KYG’de deniz yolunun kilidi olarak görülen Pakistan’ın konumu ele alınacaktır.

 

Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru (ÇPEK)

Pakistan topraklarında Çinli kamu iktisadî teşebbüsleri ve özel firmalar tarafından yürütülen irili ufaklı projelerin sayısının 200’ü aştığı tahmin edilmektedir. Bununla birlikte Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru (中巴经济走廊 – ÇPEK) gerek Kuşak ve Yol Girişimi (KYG) gerekse gelişmekte olan Pakistan ekonomisi açısından kritik anlamı sebebiyle sürekli gündeme taşınmaktadır. Proje ekonomik boyutunun yanında siyasal, sosyal ve kültürel açıdan benzersiz bir etkileşim alanı yaratarak taraf ülkelerin etkinliğini de artıracaktır. Çin ile Pakistan arasında ÇPEK çerçevesinde geliştirilmeye müsait olan ticarî alanlar arasında tarım, tekstil, madencilik ve gıda işleme gibi sektörler bulunmaktadır. Bu sektörlerde -bir kısmı hayata geçen- yatırımlar ile iki tarafın da avantaj sağlayacağı; bu haliyle girişimin bir kazan-kazan formülüne sahip olacağı değerlendirilmektedir.

Pakistan Başbakanı Navaz Şerif (solda) ve Çin Başbakanı Li Keqiang / Xinhua

 

Çin Halk Cumhuriyeti Başbakanı Li Keqiang, 2013 Mayıs ayında Pakistan’a yaptığı resmî ziyarette projeden bahsedilmiştir. Projedeki amaçlar arasında Çin-Pakistan ulaşımını geliştirmek, doğal kaynak alışverişini güçlendirmek, Çin’in batı bölgesini kalkındırmak ve Umman Denizi’ni verimli kullanabilmek yer almaktadır.[5] 5 Temmuz 2013’te Şerif’in Pekin’e gerçekleştirdiği resmi ziyarette projeye ilişkin ilk mutabakat zaptı imzalanmıştır. Ardından iki taraf yetkililerinin katılımıyla bir Ortak İşbirliği Komitesi oluşturulmuştur. ÇPEK kapsamında yürütülen ve yürütülmesi planlanan projelerin koordinasyonunu yürütecek Komite altı konu üzerine çalışma grupları kurmuştur: Planlama, Enerji, Ulaştırma Altyapısı, Gwadar, Endüstriyel Alanlar & Münhasır Ekonomik Bölgeler ve Uzun Vade Planı. Söz konusu çalışma grupları kendi alanlarında hem ülkeler arası ilişkileri yönlendirmekte hem de karar alma mekanizmaları için araştırmalar yapmaktadır.

 

ÇPEK Ortak İşbirliği Komite toplantıları:

27 Ağustos 2013, İslamabad

19 Şubat 2014, Pekin

27 Ağustos 2014, Pekin

25 Mart 2015, Pekin

12 Kasım 2015, Karaçi

29 Aralık 2016, Pekin

21 Kasım 2017, İslamabad

 

Mayıs 2013’te iki ülke başkanının onayıyla fizibilite çalışmalarına başlanmış, 20 Nisan 2015 itibariyle Girişim resmen uygulama sahasına girmiştir. Girişimin kapsadığı projelerin tümünün 2030 yılında tamamlanacağı ve toplamda 2 milyon 300 bin kişiye iş olanağı oluşturacağı tahmin edilmektedir. ÇPEK kapsamında hayata geçecek Çin kaynaklı yatırımların tek başına, 1970’den bu yana Pakistan’a yurtdışından giren yatırımların tümüne eşit olduğu ifade edilmiştir.[6]

 

Xi’nin İslamabad Ziyareti: İlişkilerde Dönüm Noktası

20 Nisan 2015’te Çin’le Pakistan arasında ÇPEK dahil ikili ilişkilere dair birçok konuda 51 anlaşma imzalanmıştır. ÇPEK projelerinin tamamına yakınına ilişkin çerçeveler bu vesileyle belirlenmiş; bir kısmında kredi şartları oluşturulurken bazılarında da fizibilite çalışmaları sunulmuştur. İki ülke arasında bankacılıktan iklim değişikliğiyle mücadeleye dair geniş bir çerçevede müzakereler yürütülmüştür. Başbakan Navaz Şerif ile Çin devlet başkanı Xi Jinping’in katıldığı tören ilişkiler açısından bir dönüm noktası olarak kayıtlara geçmiştir.[7] Burada yaptığı konuşmada ÇPEK’in barış ve refah için bir sembol olacağını vurgulayan Şerif, Koridor’un Pakistan’daki tüm bölgelere fayda sağlayacağını ve ülkeyi “bölgesel bir merkeze dönüştüreceğini” belirtmiştir. Xi’nin ziyaretinin de ayrıca ikili ilişkiler açısından önemli bir fırsat olduğunu belirten Pakistanlı lider, “ortak ekonomik gelecek” ifadesini kullanmıştır. Ziyarette anlaşmalara konu olan projelerden bazıları şunlardır: Gwadar Limanı, Lahor “Turuncu Hat” demiryolu, Karaçi-Lahor karayolunun ilk; Karakurum Karayolu’nun ikinci etapları.

Proje dahilinde, enerji alanına 33.7, otoyol ve ara yollara 5.9, demiryoluna 3,7, toplu taşımaya 1.6, Gwadar Limanı’na 0.6 ve Çin-Pakistan Fiber optik ağına 0.04 milyar ABD doları yatırım yapılmıştır. Enerji alanında yapılacak olan yatırımlar Hidroelektrik santralleri, güneş enerjisi tesisleri, rüzgâr santralleri ve kömür madeni santrali olarak belirlenmiştir. Çin’in toplamda yaptığı 46 milyar dolarlık yatırım, Amerika’nın Pakistan’a 2009 yılından itibaren yaptığı 5 milyar dolarlık sivil yardım programını geri planda bırakmaktadır.[8]  3 bin kilometreyi aşkın uzunluğuyla ÇPEK, Kuşak ve Yol Girişimi’nin en önemli ayaklarından biridir. Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nin Kaşgar şehrinden başlayarak Pakistan’ın İran Körfezi çıkışındaki Gwadar Limanı’na bağlanan koridor için Çin’in 60 milyar doların üzerinde kaynak ayırdığı belirtilmektedir. Sincan’dan başlayan 1300 kilometrelik Karakurum Karayolu ile başkent İslamabad’a kadar bağlanan koridor buradan 1264 kilometrelik İndus Karayolu ile Karaçi’nin kuzeyinden denize ulaşmaktadır. 653 kilometrelik Makran Sahil Yolu ise koridorun son durağı Gwadar limanına açılmaktadır. Planlanan koridorda ayrıca, yine Kaşgar’dan başlayan ve Peşaver’den geçerek Gwadar’a ulaşan bir demiryolu hattı da bulunmaktadır.  Rota boyunca asayişi sağlamak amacıyla 12 bin kişilik bir özel kuvvet gücü tahsis edilmiştir.[9]

 

Gwadar Limanı

Hürmüz Boğazı, günde 13 milyon varil petrolün geçtiği kritik bir enerji nakil boğazı olarak öne çıkmaktadır.  Ağustos 2016’da ilk Çin ticaret gemisinin ulaştığı Gwadar Limanı ise Boğaz’a yakınlığıyla stratejik bir konumdadır. 2002 yılında yapımına başlanan liman, Pakistan’ın Belucistan eyaletinde yer almaktadır.

gwadar port ile ilgili görsel sonucu

ÇPEK yalnızca Pakistan değil tüm bölge ülkeleri açısından stratejik öneme sahip bir girişim / Harita: Pakistan Defence

 

Enerji ithalatının büyük kısmını Malakka Boğazı üzerinden gerçekleştiren Çin için Gwadar, aynı zamanda önemli bir alternatif konumundadır. Enerji politikaları uzmanı Mühdan Sağlam’a göre Çin’in ÇPEK bağlamında 3 ana hedefi bulunmaktadır:

  • Gwadar Limanı kanalıyla petrole erişimde kolaylık sağlama
  • Aynı limanda bir serbest ticaret bölgesi kuraraj ticari kazanç sağlama
  • Stratejik merkezlerden sayılan Hürmüz Boğazı yakınlarına konuşlanarak Ortadoğu’daki etkinliğini artırma.[10]

Nisan 2015’te imzalanan anlaşmalarla ayrıca Gwadar’a Çin desteğiyle büyük bir hastane yapılması için fizibilite çalışması yapılmıştır. Ayrıca yine liman yakınlarında bir havalimanı için Çin’in kredi sağlayacağı duyurulmuştur.

 

Pakistan’da ÇPEK muhalefeti

Siyasî muhalefet, ÇPEK’in yerli üretimi olumsuz etkileyeceğinden endişe ederken ucuz Çin malları karşısında Pakistan ekonomisinin ayakta kalamayacağını savunmaktadır. Ayrıca, Belucistan eyaletinde, ÇPEK’in bölgeye olumlu katkı sunmayacağına dair görüşler öne çıkmaktadır. Muhalefet sergileyen Beluciler için Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru Beluci topraklarını sömürmeye yöneliktir ve ayrıca bu “illegal” koridorun, statüsü tartışmalı bölgelerden geçmesi kabul edilebilir değildir. Pakistan yetkilileri ise Çin-Pakistan Ekonomik Koridorunun Beluciler için ekonomik getirilerin altını çizmektedir; ekonomik anlamda projenin getirileri olacağı açıktır ama Beluciler meselenin ekonomik yönünde değil siyasi yönünde durmaktadır.[11]

 

Hindistan’ın Çekinceleri

ÇPEK’in tamamlanmasıyla Hindistan’ın Keşmir bölgesi sebebiyle uzun zamandır ihtilaf yaşadığı Pakistan’ın bölgedeki ekonomik etkinliğinin artması beklenmektedir. Bu durumun hem Keşmir sorununda hem de bölgesel rekabette Hindistan yönetiminin elini zayıflatacağı değerlendirilmektedir. Bununla beraber Çinli yetkililer, ÇPEK’in bölgedeki toprak anlaşmazlıklarıyla alakadar olmadığını ve herhangi bir üçüncü ülkeye yönelik tehdit içermediğini defaatle açıklamıştır.[12]

 

Sonuç

Çin’in Pakistan’daki ekonomik etkinliği ÇPEK ile sınırlı değildir. Daha önce zikredildiği gibi ülkede 200’ün üzerinde proje yürüten Çinli devlet teşebbüsleri ve özel şirketler özellikle enerji nakil alanında İran-Pakistan Hattı gibi önemli çalışmalar için hazırlık yapmaktadır. Ancak Çin’in bölgedeki etkinliğini açıkça artırmasını sağlayacak bu gibi projelerde Amerika Birleşik Devletleri ve Hindistan’ın rahatsızlık duyacağı açıktır. Zira ÇPEK ile Çin hem enerji güvenliğini sağlayacak hem Afrika’ya yeni bir kanal açacak hem de Afganistan’la benzer işbirliği alanlarının önünü açacaktır. Bu konjonktürde Çinli yetkililer, Kuşak ve Yol Girişimi’nin (KYG) bütününde olduğu üzere eko-diplomasi yaklaşımını benimseyerek Girişimin yalnızca ticari saiklerle yürütüldüğünü vurgulamaktadır.

2009-2012 arasında ABD tarafından Pakistan’da 5 yıllık kapsamlı bir yatırım programı için görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Ancak terörle mücadele ana hedefiyle toplamda 7.5 milyar dolarlık yatırım öngören bu program akim kalmıştır. Çin’in bu başarısız ABD projesinden “ders alarak” daha büyük bütçeli ve ekonomiye odaklanan bir yatırım programı tasarladığı, ÇPEK’in bu açıdan ABD’nin programına göre çok daha iyi tasarlanmış olduğuna dair yorumlar mevcuttur.[13] Bununla beraber, Çin’in KYG ve ÇPEK’te salt eko-diplomasi yürüttüğünü söylemek en azından Pakistan için pek mümkün değildir. Zira ÇPEK’in ilk adımlarının atıldığı 2015’te, milyarca dolar yatırım alacağı açıklanan Pakistan, Çin’den 6 milyar dolar değerinde 8 denizaltı alımı yapmıştır. Bu gibi örnekler KYG’ye taraf olan başka örnekler için de çoğaltılabilecektir. Sonuç olarak, Çin’in KYG temelinde yürüttüğü eko-diplomasisinin fazlasıyla “dikkate değer” olduğunu kabul etmekle birlikte, Xi Jinping yönetiminde Çin’in yeni dış politika vizyonunda bu eko-diplomasiyi bölgesel dengelerin yeniden kurulması ve Çin’in farklı alanlardaki etkinliğinin artırılması yönünde etkin biçimde kullanıldığını gözden kaçırmamak gerekir. Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru’nun bu anlamda iyi bir örnek olduğu söylenebilir.

 

[1] Kuşak ve Yol Girişimi’ne ilişkin giriş niteliğinde bir yazı için bkz. Mehmet Enes Beşer, “Çin’in Dünyaya Açılma Girişimi: Bir Kuşak Bir Yol,”  Boğaziçi Asya Araştırmaları Merkezi, Mayıs 29, 2018, http://bogaziciasya.com/cinin-dunyaya-acilma-girisimi-bir-kusak-bir-yol/.

[2] Çin Kalkınma Bakanlığı’nın tahmini için bkz. James Kynge, “One Belt, One Road set to turbocharge renminbi usage,” Financial Times, Kasım 30, 2015, https://goo.gl/oS7mzv..

[3] Andrew Browne, “Tightened Belt: China Skimps on Its Grand Trade Plan,” The Wall Street Journal, Mayıs 9, 2017, https://goo.gl/jjGzLg.

[4] Caixin, “SOEs Lead Infrastructure Push in 1,700 ‘Belt and Road’ Projects,” Mayıs 9, 2017, https://goo.gl/FCbVeC.

[5] Serhat Turan, “Pakistan-Çin Ekonomik Koridoru,” Çin Gazetesi, Ekim 31, 2017, https://goo.gl/3CWwdJ.

[6] BBC, “Is China-Pakistan ‘silk road’ a game-changer?,” Nisan 22, 2015, https://goo.gl/2bi3GX.

[7] Mateen Haider & Irfan Haider, “Economic corridor in focus as Pakistan, China sign 51 MoUs, Dawn, Nisan 20, 2015, https://goo.gl/19nWMK.

[8] Serhat Turan, a.g.e.

[9] Abdulkerim Arslan, “Çin-Pakistan Koridoru ve Gözden Kaçan ‘Gwadar,’” Stratejik Ortak, Ağustos 5, 2016, https://goo.gl/gqrnRU.

[10] Mühdan Sağlam, “Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru nereye açılıyor,” Gazete Duvar, Ekim 13, 2017, https://goo.gl/g8Pyzj.

[11] Dilek Yiğit, “Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru ve Beluci İsyanı,” Söyledik, Mart 27, 2018, https://goo.gl/8UzwZq.

[12] CRI Türkçe, “Çin-Pakistan ekonomik koridoru kimseyi hedef almıyor,” Kasım 9, 2017, https://goo.gl/PxZmUx.

[13] Jane Perlez, “Xi Jinping Heads to Pakistan, Bearing Billions in Infrastructure Aid,” The New York Times, Nisan 19, 2015, https://goo.gl/wa1MqJ.

 


PDF İNDİR

BAAM Direktörü

besermehmetenes@gmail.com