TOP
h

Boğaziçi Asya Araştırmaları Merkezi

Çin-Rusya

Çin-Rusya Yakınlaşması Ekonomik Açıdan Ne Kadar Mümkün?

Çin-Rusya ilişkileri, yakın çevrelerindeki çıkarlarının birbirine yaklaşması ve jeopolitik hedeflerinin Batı tarafından sınırlandırılması konusunda yaşadıkları ortak hoşnutsuzluklar nedeniyle büyük bir ehemmiyet kazanmıştır. Fakat Çin-Rusya ilişkilerindeki tarihsel rekabet ve özellikle ekonomik asimetri olmak üzere güç asimetrisi, Moskova ve Pekin arasındaki karşılıklı ekonomik ve siyasi işbirliğinin geleceğini belirsizleştirmektedir. Burada önemli olan, Çin-Rusya ekonomik işbirliğinin mevcut küresel düzeni yıkmak yerine onu dönüştürebilecek nitelikte olmasıdır.

 

Çin ve Rusya Arasındaki Ekonomik Asimetri

2018 yılında Çin ve Rusya arasındaki ticaret hacmi 100 milyar ABD dolarının üzerinde gerçekleşmiştir. Çinli resmi yetkililer 2018 yılını ikili ekonomik ve ticari işbirliği için “gerçekten verimli bir yıl” olarak değerlendirirlerken (Xinhua 2019), Moskova Çin’le olan ticaret dengesizliği konusunda endişe duymaktadır. Çin Rusya’nın en büyük ticaret partneri iken Rusya Çin’in 10. büyük ticaret partneridir. İki ülke arasındaki ekonomik asimetri 2015 yılında daha kötü bir vaziyetteydi. Zira Rusya Çin’in dış ticaretinde 16. sırada yer almaktaydı. Çin-Rusya ticaret ilişkilerinde Rusya’nın pozisyonu açık biçimde daha dezavantajlıdır. Rusya Pekin’in yıllık küresel ticaretinin kabaca %2’sini karşılamaktadır (Eurasianet 2018). Rusya Çin’e büyük ölçüde mineral yakıtlar, petrol ve petrol ürünleri gibi hammadde kaynakları ihraç ederken, Çin Rusya’ya makine ve ekipmanları, tekstil ürünleri ve ayakkabı gibi işlenmiş ürünler ihraç etmektedir. Genel itibariyle ikili ticaret ilişkisi Rusya açısından daha önemlidir.

 

Yakınlaşmanın Önündeki Engeller

Çin yatırımları Avrasya’da ekonomik gelişimi ve büyümeyi artırmaktadır. Fakat Rusya ve Çin’in Avrasya’daki çıkarlarını ortak olarak mı yoksa geleneksel rakip olarak mı yönetecekleri konusu belirsizliğini korumaktadır. İki ülke arasındaki en büyük ticaret metaı enerjidir. Düşük küresel petrol fiyatları Rusya’ya zarar verirken bu durum Çin’in enerji firmalarına Rusya ile uzlaşma konusunda daha büyük bir pazarlık gücü sağlamıştır. Ayrıca Rusya’nın “öncelikli çıkar alanı” ve “yakın çevresi” olarak anılan Orta Asya’da Çin’in yaptığı enerji yatırımları Rusya’nın dikkatini çekmektedir. Çünkü Çin’in Orta Asya devletleriyle yaptığı enerji anlaşmaları Rusya’nın bölgedeki tekel pozisyonunu sona erdirmiştir. Örneğin Türkmen-Özbek-Horgos boru hattı Rusya üzerinden geçmeyen Orta Asya’daki ilk doğalgaz hattıdır. İki ülkenin yakınlaşması konusundaki bir diğer önemli zorluk ise Rusya liderliğindeki Avrasya Ekonomik Birliği (AEB) ile Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi’nin rakip entegrasyon projeleri olmasıdır. Bu entegrasyon girişimleri farklı kurumsal tasarıma sahip olsalar da ikisi de Avrasya’da bölge devletleri ile kendi aralarındaki ekonomik ilişkileri artırmayı hedeflemektedir (Bolt and Cross 2018, 70-75).

 

Yakınlaşma Fırsatları

Hem Rusya hem de Çin yakın bölgelerinde ve uluslararası düzeyde varlığını iddialı bir şekilde artırmaya çalışmaktadır. İkisi de güçlü siyasi liderlere sahiptir ve dünyanın en güçlü iki otoriter rejimini temsil etmektedirler. Çin-Rusya stratejik işbirliğinin gelişmesi, mevcut liberal dünya düzenine meydan okuyabilir ve daha da önemlisi günümüzdeki ve gelecekteki jeopolitik çevreyi şekillendirebilir. Her ikisi de geçmişte Batı’nın müdahalelerine ve işgallerine maruz kaldıklarını iddia etmekte ve Batı’ya karşı alternatif kurumlar ve dış politika araçları üretmektedirler. Örneğin Çin ve Rusya para birimi değiş tokuşu (swap) kurulması konusunda işbirliği yapmaya çalışmıştır. Her ikisi de dolara olan bağımlılığını azaltmak ve kendi para birimlerini daha konvertibl hale getirmek istemektedir (Bolt and Cross 2018, 36). Bir diğer yakınlaşma fırsatı ise 2015’te Rusya ve Çin’in, AEB ile Çin’in Kuşak ve Yol Girişimini birbirine koordine ve entegre edeceklerinin sözünü vermesidir. Kuşak ve Yol Girişimi, Rusya ve diğer Avrasya devletlerinin altyapılarını geliştirmelerini sağlayabilir ve AEB üyelerinin ekonomilerini entegre etmesini kolaylaştırabilir.

 

Belirsiz Gelecek

Bu yazıda ortaya koyulmak istendiği üzere Çin-Rusya ekonomik ilişkileri birçok dinamiğe bağlı olarak şekillenmektedir. Çin-Rusya ekonomik işbirliğinin önünde çeşitli sınırlar bulunmaktadır ve bu nedenle iki ülke “müttefik” olmaktan ziyade “ortak” olarak kalmışlardır. Devasa derecedeki ekonomik asimetri ve Çin’in Avrasya’da büyüyen statüsüne karşı Rusya’nın hoşnutsuzluğunu içeren uzun dönemlik kırılganlıklar, Çin-Rusya yakınlaşmasının önündeki engeller olarak durmaktadır. Çin-Rusya ilişkileri Washington’ın tehdit algısından ve bu ülkelere yönelik politikalarından etkilenebilir. Bazı strateji uzmanları Rusya’yı en büyük tehlike olarak görerek ABD’nin Çin ile uzlaşarak Rusya’ya karşılık vermesini önermiş, diğerleri Çin’in uzun dönemde en güçlü tehdit olduğunu düşünerek ABD’nin Çin’e karşı Rusya ile işbirliği yapmasını savunmuş ve üçüncü grup da her ikisini de ABD’ye karşı en önemli tehdit olarak görmüştür (Sutter 2018). Fakat diğer taraftan, Çin-ABD ticaret savaşları ve Ukrayna krizi sonrası Rusya’ya karşı uygulanan ekonomik yaptırımlar gibi ABD’nin sınırlama politikalarıyla karşı karşıya kalmak, Çin ve Rusya’nın temel çıkarlarını etkileyen konularda kararlılıkla birbirlerini desteklemelerinin önünü açabilir (Weilai 2018). ABD’ye karşı Çin ve Rusya’nın bu yakınlaşması, Çin’in Kuşak ve Yol ve Rusya’nın AEB gibi girişimlerinin ve “Çin modeli gelişme” politikası gibi dış politika araçlarının önemini küresel olarak artırabilir.

 

Kaynakça

Bolt, Paul J., and Sharyl N. Cross. 2018. China, Russia, and Twenty-First Century Global Geopolitics. United Kingdom: Oxford University Press.

Eurasianet. 2018. “Moscow not worried about trade disparity with China – Russian scholar.” October 16, 2018. https://eurasianet.org/moscow-not-worried-about-trade-disparity-with-china-russian-scholar.

Sutter, Robbert. 2018. “China-Russia Relations: Strategic Implications and U.S. Policy Options.” NBR Special Report, no. 73, September 13, 2018, https://www.nbr.org/publication/china-russia-relations-strategic-implications-and-u-s-policy-options/.

Weilai, Dai. 2018. “Will Trump Cement the China-Russia Alliance?” Diplomat, June 06, 2018. https://thediplomat.com/2018/06/will-trump-cement-the-china-russia-alliance/.

Xinhua. 2019. “China-Russia trade volume tops 100 bln USD.” January 10, 2019. http://www.xinhuanet.com/english/2019-01/10/c_137734116.htm.

 

*PDF İNDİR

BAAM'ın İstanbul’da da bir şubesi bulunmaktadır. Asya eko-politiği alanında çalışmalar yapan grubun haftalık toplantılarında yürüttüğü tartışmaların ve araştırmaların bulguları BAAM İstanbul Grubu Tartışma Yazıları Serisi başlığıyla yayımlanmaktadır.

ercetinpinar@yandex.com